Aan de rand van het stadscentrum, pal tegenover station Heerlen, ligt een unieke ‘verborgen Synagoge’. Sinds eind jaren ’80 letterlijk aan het beeld ontrokken, deels vergeten of zelfs totaal onbekend. ‘Het, zaterdag jl., leggen van de eerste reeks Stolpersteine en de indrukwekkende bijeenkomst daaromtrent was voor ons het duwtje in de rug om een stap te zetten en deze Synagoge weer zichtbaar te maken. De vurige wens daartoe, die ook bestuurleden van de stichting Lodewijk Foijer daarover uitspraken, nemen we ter harte’ zo meldt Hart-Leers. ‘We zullen, tijdens de eerstvolgende raadsvergadering, hiervoor een motie ‘vreemd aan de orde van de dag’ in stemming brengen’.
Tot de jaren ‘80 van de vorige eeuw was de markante ingang naar de Synagoge zichtbaar. Via een smalle steeg kwam men bij de Synagoge met naastliggend badhuis (Mikwe). De Synagoge, met onderliggende begraafplaats, bestaat tot op de dag van vandaag. De Mikwe werd, helaas, begin jaren ’90 afgebroken. Tot voorkort gebruikte de voor de Synagoge nieuw gebouwde apotheek Ritzen het voorliggende pand, sinds enige tijd huist er bloemenzaak Hendriks. Eerdere pogingen om de Synagoge weer publiek toegankelijk te maken mislukten. Kennelijk omdat daartoe, naar verluidt, de toestemming ontbrak.
Vanaf 1811 tot en met 1899 diende de plek, waarboven deze ‘verborgen Synagoge’ ligt, als Joodse begraafplaats. In 1936 werd aldaar, aan de voormalige Schinkelstraat (nu Stationstraat 24), een nieuwe Synagoge in gebruik genomen. Tijdens de Tweedewereldoorlog kreeg de Synagoge het zwaar te verduren waarbij het interieur vernield of gestolen werd. Ook de eerder, uit veiligheidsoverwegingen, naar Amsterdam gebrachte Torarollen en rituele voorwerpen zijn verloren gegaan.
Op 6 januari 1945 werd de Synagoge heringewijd waarna deze in 1959 een renovatie onderging. De marmeren plaat die de Joodse slachtoffers uit de Tweedewereldoorlog memoreert werd na sluiting naar de Joodse begraafplaats op de Akerstraat overgebracht. Sinds 1986 kent Limburg een Joodse gemeenschap die haar diensten in Maastricht viert.
Uniek in Nederland (en waarschijnlijk zelfs in de hele wereld) is dat deze voormalige Synagoge over een begraafplaats gebouwd is. Joodse wetten verbieden immers dat een begraafplaats geruimd of verplaatst word. Om deze Joodse begraafplaats werden betonnen pijlers geheid waarop, tot op de dag van vandaag, de voormalige Synagoge rust. Omdat Joodse wetten en regels bijzonder streng zijn rondom begraafplaatsen en priesters geen begraafplaats mogen betreden was de fundering en bouw vast en zeker een hele klus.
Na het opheffen van de Heerlense Joodse gemeenschap werd de Synagoge (en bijbehorende begraafplaats) verkocht en is sindsdien particulier eigendom. Het koopcontract bepaald nadrukkelijk dat de begraafplaats niet mag worden geschonden door o.a. verbouwing of sloop. Dat is vast en zeker de reden ervan dat deze ‘verborgen Synagoge’ er nu nog is.
Hart-Leers: ‘Wij hopen met brede steun van de Heerlense politiek snel een gezamenlijke stap te kunnen zetten. Een stap om dit stuk waardevol erfgoed met velen te kunnen delen. De Joodse geschiedenis van onze stad krijgt met het zichtbaar maken van deze unieke Synagoge een mooie plek midden in de rijke geschiedenis van Heerlen.’ In de eerst volgende raadsvergadering zal hiervoor een motie ‘vreemd aan de orde van de dag’ in stemming gebracht worden. Hiermee hoopt Hart-Leers (net zoals vele anderen), met zo veel mogelijk politieke steun, via gemeentelijke inzet, steun en bemiddeling deze ‘verborgen Synagoge’ spoedig zichtbaar te kunnen maken.